Grading kart TCG z zewnątrz może wyglądać banalnie: wysyłamy kartę do firmy, ktoś ją ogląda, przyznaje ocenę od 1 do 10, a następnie zamyka ją w plastikowym etui. W rzeczywistości jest to znacznie bardziej złożony proces, w którym spotykają się kontrola autentyczności, analiza fizycznego stanu karty, ocena jakości wykonania, doświadczenie egzaminatora, technologia pomiarowa oraz późniejsza wartość rynkowa. I właśnie dlatego dwie niemal identycznie wyglądające karty mogą otrzymać różne oceny, a różnica pomiędzy 9 i 10 może mieć dla właściciela znacznie większe znaczenie finansowe niż sugerowałaby sama jedna cyfra.
PSA definiuje grading jako ocenę jakości i stanu karty, oddzielając ją od samego uwierzytelnienia, natomiast firmy takie jak Beckett i CGC wykorzystują własne systemy oceny, które mimo podobnej skali nie są ze sobą idealnie wymienne. Najważniejsze jest więc zrozumienie jednej rzeczy: grading nie odpowiada na pytanie „czy ta karta jest ładna?”, lecz próbuje możliwie konsekwentnie określić, jak dobrze zachowała się karta w odniesieniu do standardu danej firmy.
1. Wszystko zaczyna się jeszcze przed wysłaniem karty
Największy błąd początkującego kolekcjonera polega na tym, że decyzję o gradingu podejmuje dopiero po zakupie karty. Doświadczony kolekcjoner zaczyna znacznie wcześniej, czyli od selekcji egzemplarza. Karta może być rzadka, droga i pożądana, a jednocześnie kompletnie nieopłacalna do gradingu.
Przykład? Kolekcjoner kupuje surową kartę Pokémon za 600 zł, ponieważ według zdjęć wygląda niemal idealnie. Po otrzymaniu egzemplarza ogląda ją pod mocnym światłem i zauważa mikrorysę na powierzchni, delikatne wybielenie jednego narożnika oraz lekkie przesunięcie grafiki. Karta nadal może być świetna do kolekcji, ale jeżeli jej potencjalna ocena spada z zakładanych 10 do 8 lub 9, rachunek ekonomiczny może wyglądać zupełnie inaczej. Dlatego przed wysyłką należy przeprowadzić własny „pre-grading”. W praktyce warto analizować pięć obszarów: centering, corners, edges, surface oraz autentyczność/ewentualne ślady ingerencji. Beckett wprost dzieli ocenę na centering, corners, edges i surface, a PSA również wskazuje na centering, powierzchnię, krawędzie, narożniki, zabrudzenia, zagięcia i inne defekty.
CENTERING, czyli wycentrowanie, oznacza analizę położenia grafiki względem krawędzi karty. To jeden z elementów, który kolekcjoner może częściowo zmierzyć samodzielnie. Jeżeli lewy margines jest wyraźnie szerszy od prawego, karta jest off-center. Nie oznacza to automatycznie słabej oceny, ponieważ poszczególne firmy dopuszczają określone tolerancje. Przykładowo aktualne standardy PSA wskazują dla PSA 10 około 55/45 na froncie i 75/25 na odwrocie. Beckett stosuje własne kryteria, a w najwyższej kategorii Pristine 10 wymaga znacznie bardziej rygorystycznego wycentrowania, z 50/50 na froncie. To bardzo ważne, ponieważ popularny mit „idealne centering = automatycznie 10” jest nieprawdziwy. Można mieć niemal perfekcyjnie wycentrowaną kartę z wadą powierzchni i nadal otrzymać niższą ocenę. Centering jest tylko jednym z elementów układanki.
CORNERS, czyli narożniki, wymagają jeszcze większej uwagi. Najlepsza karta powinna mieć ostre, równe i nieuszkodzone narożniki. Problemem mogą być mikroskopijne wybielenia, delikatne zaokrąglenie, uderzenie, wgniecenie albo rozwarstwienie. Co ważne, defekt może być praktycznie niewidoczny podczas normalnego oglądania karty, a ujawnić się dopiero pod odpowiednim kątem światła lub przy powiększeniu. Dlatego karta, która „na pierwszy rzut oka wygląda jak PSA 10”, niekoniecznie będzie nią po profesjonalnej inspekcji.
EDGES, czyli krawędzie, są kolejnym miejscem, na którym współczesne karty TCG potrafią tracić ocenę. Szczególnie istotne są białe punkty, chipping, nierówności, ślady cięcia oraz uszkodzenia powstałe podczas produkcji lub wyjmowania karty z produktu. Beckett wskazuje, że krawędzie powinny być ostre i wolne od strzępienia, chippingu oraz wgnieceń. W praktyce właśnie krawędzie potrafią być jednym z największych „ukrytych zabójców” wysokiej oceny. Karta może mieć piękny front, perfekcyjne centering i świetne narożniki, ale kilka białych punktów na tylnej krawędzi może zmienić końcowy wynik.
SURFACE, czyli powierzchnia, jest prawdopodobnie obszarem, który najbardziej odróżnia domową ocenę od profesjonalnej. Na powierzchni mogą znajdować się mikrorysy, print lines, print dots, plamy, zabrudzenia, ślady tarcia, wgniecenia, problemy z połyskiem czy defekty produkcyjne. CGC wskazuje również na analizę takich elementów jak manufacturing defects, handling defects, scuffing, indentations, soiling i fading. Właśnie tutaj pojawia się jedna z największych pułapek gradingu: defekt produkcyjny nie zawsze oznacza, że karta jest źle przechowywana, ale nadal może wpływać na ocenę. Kolekcjoner może więc wyjąć kartę prosto z fabrycznie zamkniętego produktu i mimo tego nie dostać najwyższej noty.
Mój praktyczny ranking czynników ryzyka przed gradingiem
1. Powierzchnia – bardzo wysokie ryzyko
2. Narożniki – bardzo wysokie ryzyko
3. Krawędzie – wysokie ryzyko
4. Centering – średnie do wysokiego ryzyka
5. Autentyczność i ewentualna ingerencja – skrajnie wysokie ryzyko, ale dotyczące innego etapu oceny
Takie zestawienie nie oznacza, że firmy gradingowe oficjalnie nadają tym elementom dokładnie taką wagę. To praktyczna ocena ryzyka z perspektywy kolekcjonera. Autentyczność jest oczywiście kategorią nadrzędną, ponieważ karta podejrzana o fałszerstwo lub niedozwoloną ingerencję może w ogóle nie otrzymać standardowego grade’u. PSA wymienia między innymi trimming, recoloring, restoration i questionable authenticity jako powody, dla których karta może zostać odrzucona lub otrzymać odpowiednią kwalifikację.
2. Co dzieje się z kartą po wysłaniu?
Po przygotowaniu zgłoszenia karta trafia do firmy gradingowej lub do pośrednika, który przekazuje ją do właściwego centrum. Kolejny etap to przyjęcie i identyfikacja przedmiotu. Karta musi zostać prawidłowo przypisana do konkretnego produktu, wariantu, numeru, języka, edycji i innych cech identyfikacyjnych. Następnie następuje etap, którego kolekcjoner często nie widzi, ale który jest absolutnie fundamentalny: weryfikacja autentyczności oraz sprawdzenie, czy karta nie nosi śladów niedozwolonej ingerencji. Grading nie jest więc po prostu „oglądaniem pod lupą”. Firma musi najpierw ustalić, co właściwie ma przed sobą. CGC informuje, że wykorzystuje technologię pomagającą między innymi w identyfikacji kart, pomiarze centeringu oraz wykrywaniu zmian i podróbek, a także narzędzia wykorzystujące światło UV i podczerwień, mikroskopijne inspekcje oraz nieniszczące analizy tuszu i papieru. To pokazuje, dlaczego domowe porównanie dwóch kart nie zawsze wystarcza.
Następnie karta trafia do właściwej oceny stanu. W uproszczeniu można wyobrazić sobie grading jako łańcuch kontroli jakości: identyfikacja → autentyczność → centering → narożniki → krawędzie → powierzchnia → końcowa ocena → kontrola jakości → encapsulation. Nie każda firma komunikuje dokładnie taki sam wewnętrzny przebieg, dlatego nie należy traktować tego schematu jako jednego uniwersalnego regulaminu. Jest to model pokazujący logikę procesu. Beckett oficjalnie opisuje ocenę czterech głównych kategorii: centering, corners, edges i surface, a następnie przyznanie oceny końcowej. W przypadku BGS szczególnie interesujące jest to, że system może prezentować subgrades dla poszczególnych obszarów. Oznacza to, że kolekcjoner może zobaczyć nie tylko końcowe 9 czy 9.5, ale także bardziej szczegółowy obraz mocnych i słabych stron karty. CGC z kolei informuje obecnie, że subgrades nie są już oferowane. To ważna różnica przy porównywaniu slabów różnych firm.
Najważniejsza rzecz: 10 nie oznacza tego samego w każdej firmie
To jeden z najbardziej niedocenianych tematów w całym gradingu. PSA 10, BGS 10 i CGC 10 nie powinny być traktowane jako trzy identyczne produkty. PSA opisuje Gem Mint 10 jako kartę praktycznie perfekcyjną, z ostrymi narożnikami, ostrym fokusem, pełnym oryginalnym połyskiem i określonymi tolerancjami centeringu. Beckett posiada dodatkowo kategorię Pristine 10, a CGC rozróżnia Pristine 10 i Gem Mint 10. CGC podaje, że Pristine 10 jest przeznaczone dla najlepszych egzemplarzy i wymaga m.in. 50/50 centeringu oraz praktycznie bezbłędnego wykonania. Z perspektywy kolekcjonera jest to bardzo istotne: sama cyfra „10” nie opisuje całej historii karty.
3. Dlaczego karta może dostać 9 zamiast 10?
To prawdopodobnie najczęstsze pytanie początkujących. „Przecież wygląda idealnie”. Problem polega na tym, że idealny wygląd w warunkach domowych i standard profesjonalnego gradingu to dwie różne rzeczy. PSA sama podkreśla, że graderzy oceniają szczegóły, których kolekcjoner może nie dostrzec gołym okiem. Załóżmy realistyczny przykład: kolekcjoner kupuje nowoczesną kartę One Piece za 400 zł. Karta pochodzi z booster packa i wygląda perfekcyjnie. Na zdjęciach sprzedażowych nie widać żadnych problemów. Po otrzymaniu kolekcjoner sprawdza centering i wszystko wygląda bardzo dobrze. Narożniki również. Pod światłem jednak na powierzchni pojawia się cienka linia powstała najprawdopodobniej podczas produkcji. Wysyła kartę do gradingu i otrzymuje 9. Karta nie jest „zła”. Wręcz przeciwnie, nadal jest bardzo wysokiej jakości. Problem polega na tym, że różnica między 9 a 10 jest właśnie miejscem, gdzie zaczyna się selekcja najlepszych egzemplarzy.
Można więc stworzyć praktyczny model:
RAW → potencjalnie 7–8: widoczne wady, zużycie, problemy z narożnikami lub powierzchnią.
RAW → potencjalnie 8–9: bardzo dobra karta, ale z zauważalnymi lub drobnymi defektami.
RAW → potencjalnie 9: bardzo mocny egzemplarz, niewielkie niedoskonałości.
RAW → potencjalnie 10: karta bez istotnych wad przy bardzo dokładnej kontroli.
RAW → „pewna 10”: praktycznie nie istnieje przed gradingiem.
To ostatnie zdanie jest moim zdaniem jednym z najważniejszych w całym temacie. Nie istnieje coś takiego jak gwarantowana PSA 10 przed otwarciem wyniku. Można zwiększać prawdopodobieństwo, można wykonywać pre-grading, można mierzyć centering, oglądać powierzchnię i porównywać egzemplarze, ale ostateczny wynik pozostaje wynikiem profesjonalnej oceny.
Co więcej, nawet sama PSA zwraca uwagę na element subiektywny gradingu. Jej standardy wskazują, że znaczna część oceny jest obiektywna, ale istnieje również element związany z eye appeal i tym, co rynek uznaje za akceptowalne. To bardzo ważne, ponieważ grading nie jest równaniem matematycznym typu „centering 10 + corners 10 + surface 9 = 9,67”.
4. Grading jako decyzja finansowa, a nie tylko ocena kolekcjonerska
Największym błędem finansowym jest patrzenie wyłącznie na potencjalną cenę karty po gradingu. Należy policzyć pełny koszt wejścia w slab. Załóżmy przykładowo, że kupujesz kartę za 500 zł. Koszt usługi, przygotowania, wysyłki, ubezpieczenia i ewentualnego pośrednika daje łącznie 150 zł. Całkowity koszt wynosi więc 650 zł. Jeżeli karta po gradingu jako PSA 9 jest warta 600 zł, grading nie stworzył wartości. Jeżeli PSA 10 osiąga 1100 zł, sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Ale pojawia się ryzyko: karta może dostać 8. Wtedy jej wartość może być nawet niższa od sumy kosztów zakupu i gradingu.
Dlatego warto używać prostego wzoru:
Wynik finansowy = wartość karty po gradingu – cena zakupu – koszt gradingu – transport – ubezpieczenie – prowizje sprzedażowe – pozostałe koszty.
Przykład: zakup 500 zł + grading i logistyka 150 zł = 650 zł kosztu całkowitego. Jeśli PSA 10 sprzeda się za 1100 zł, potencjalna nadwyżka przed podatkami i ewentualnymi dodatkowymi kosztami sprzedaży wynosi 450 zł. Jeżeli PSA 9 osiąga 700 zł, pozostaje zaledwie 50 zł. Jeżeli PSA 8 jest warta 450 zł, operacja generuje około 200 zł straty. I właśnie dlatego grading powinien być analizowany jako inwestycja obarczona ryzykiem wyniku, a nie jako automatyczny sposób podnoszenia ceny karty.
Można to rozwinąć jeszcze bardziej. Załóżmy, że kolekcjoner ocenia swoje szanse na wynik następująco: 60% PSA 10, 30% PSA 9 i 10% PSA 8. Przy wartościach odpowiednio 1100 zł, 700 zł i 450 zł oczekiwana wartość wyniku wynosi: 0,60 × 1100 + 0,30 × 700 + 0,10 × 450 = 885 zł. Jeżeli całkowity koszt operacji wynosi 650 zł, teoretyczna oczekiwana nadwyżka wynosi 235 zł. Ale jest to model prawdopodobieństwa, a nie gwarancja. Jeżeli rzeczywista szansa na 10 wynosi tylko 30%, kalkulacja może się całkowicie zmienić. To pokazuje, dlaczego doświadczenie w pre-gradingu jest tak ważne.
Mój ranking sytuacji, w których grading ma największy sens
1. Bardzo droga karta, której stan może znacząco zmienić jej wartość.
2. Karta z wysokim potencjałem na najwyższą ocenę.
3. Rzadki vintage lub egzemplarz o znaczeniu historycznym.
4. Karta, którą chcemy zabezpieczyć na wiele lat.
5. Karta, którą chcemy łatwiej sprzedać na rynku międzynarodowym.
6. Karta kolekcjonerska, której slab zwiększa atrakcyjność ekspozycji.
7. Zwykła karta o niskiej wartości, dla której koszt gradingu stanowi dużą część ceny końcowej.
Ostatni przypadek jest najczęściej ekonomicznie najsłabszy. Jeśli karta raw kosztuje 30 zł, a kompletna operacja gradingu kosztuje np. 150 zł, karta musiałaby znacząco zyskać na wartości, aby inwestycja miała sens. Nie oznacza to jednak, że grading taniej karty jest zawsze błędem. Jeżeli jest to wyjątkowo ważna dla kolekcjonera karta, sentyment może być wystarczającym uzasadnieniem. Wartość kolekcjonerska i wartość finansowa nie zawsze są tym samym.
5. Co dzieje się po przyznaniu oceny?
Po zakończeniu oceny karta przechodzi do kolejnych etapów kontroli i zostaje zamknięta w specjalnym holderze. Właśnie wtedy powstaje charakterystyczny slab, który znamy z rynku. Etykieta zawiera informacje identyfikacyjne oraz grade. W przypadku Beckett system może dodatkowo prezentować cztery subgrades, natomiast CGC obecnie nie oferuje subgrades. CGC informuje również, że fotografuje ocenione karty po encapsulation, a zdjęcia można wykorzystać do ich weryfikacji. Holder pełni więc dwie funkcje. Po pierwsze fizycznie chroni kartę. Po drugie tworzy standardowy, rozpoznawalny certyfikat stanu, który może być później używany przy sprzedaży.
I tutaj pojawia się jedna z najciekawszych rzeczy w całym gradingu. Slab nie zmienia fizycznej historii karty. Nie sprawia, że karta nagle staje się lepiej wydrukowana. Nie naprawia centeringu, nie usuwa print line i nie ostrzy narożników. Zmienia natomiast sposób, w jaki rynek postrzega i wycenia jej stan. To bardzo ważna różnica. Grading jest więc jednocześnie usługą ochronną, certyfikacyjną i rynkową.
6. PSA, Beckett czy CGC? Nie ma jednej odpowiedzi
PSA pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych standardów rynku kart kolekcjonerskich i posługuje się skalą 1–10. PSA 10 oznacza Gem Mint, czyli kartę praktycznie perfekcyjną. Beckett stosuje również skalę 1–10, ale wyróżnia m.in. 9.5 Gem Mint oraz 10 Pristine, a jego charakterystyczną cechą są subgrades obejmujące centering, corners, edges i surface. CGC wykorzystuje skalę 1–10, przy czym rozróżnia Pristine 10 i Gem Mint 10 oraz korzysta z technologii wspierających identyfikację, pomiary i wykrywanie ingerencji.
Z perspektywy kolekcjonera wybór firmy powinien zależeć nie tylko od tego, która firma „daje najwyższe oceny”. To zbyt uproszczone podejście. Należy brać pod uwagę rozpoznawalność slabów na rynku, koszty, czas realizacji, sposób oceny, przeznaczenie karty, rodzaj TCG, wartość karty, łatwość późniejszej sprzedaży oraz własne preferencje kolekcjonerskie. Inaczej może wyglądać decyzja w przypadku karty Pokémon za 300 zł, inaczej w przypadku vintage Magic: The Gathering za 10 000 zł, a jeszcze inaczej przy wyjątkowo rzadkiej karcie One Piece.
7. Najczęstsze błędy kolekcjonerów przed gradingiem
Pierwszy błąd to wysyłanie każdej drogiej karty. Cena karty nie oznacza automatycznie, że grading będzie opłacalny. Drugi to ocenianie jej wyłącznie gołym okiem. Trzeci to ignorowanie tylnej strony. Czwarty to przekonanie, że karta prosto z boostera musi być PSA 10. Piąty to czyszczenie karty w sposób, który może spowodować dodatkowe problemy. Szósty to nieprawidłowe zabezpieczenie podczas wysyłki. Siódmy to kalkulowanie wyłącznie potencjalnej ceny PSA 10 i ignorowanie scenariusza PSA 8 lub PSA 9. Ósmy to porównywanie PSA 10, BGS 10 i CGC 10 tak, jakby były dokładnie tym samym produktem. Dziewiąty to kupowanie karty raw wyłącznie dlatego, że sprzedający napisał „PSA 10 candidate”. To określenie jest opinią sprzedającego, a nie gwarancją gradingu. Dziesiąty i moim zdaniem najbardziej kosztowny błąd to brak strategii sprzedażowej przed wysłaniem karty.
Warto stworzyć własny grading checklist. Najpierw oglądamy kartę bez powiększenia. Następnie front pod różnymi kątami światła. Potem tył. Następnie narożniki. Później krawędzie. Następnie centering. Na końcu powierzchnię pod mocnym, rozproszonym światłem i powiększeniem. Jeżeli karta przejdzie cały proces bez znalezienia problemu, dopiero wtedy można rozważać grading. W przypadku droższych kart warto wykonać dokumentację fotograficzną przed wysyłką. Nie zmienia ona oceny gradingowej, ale może pomóc właścicielowi udokumentować stan karty przed transportem.
8. Grading nie jest magią. To system redukowania niepewności
Najciekawszym sposobem patrzenia na grading jest potraktowanie go jako redukcji niepewności. Karta raw może być bardzo dobra, ale kupujący musi sam ocenić jej stan. Karta w slabie posiada ocenę niezależnego podmiotu. Nie oznacza to, że grading usuwa wszelkie ryzyko. Oznacza natomiast, że część niepewności zostaje zastąpiona standaryzowanym procesem oceny. Dlatego slab może zwiększyć płynność karty na rynku. Kupujący nie musi już wyłącznie wierzyć zdjęciom sprzedającego i jego opisowi „stan idealny”. Otrzymuje ocenę wystawioną przez firmę gradingową.
To prowadzi do bardzo ważnego wniosku ekonomicznego: wartość graded card nie jest prostą funkcją wartości raw card + koszt gradingu. Rynek wycenia także rzadkość konkretnego grade’u, reputację grading company, popyt na dany egzemplarz, atrakcyjność karty, liczbę podobnych kart w obiegu oraz możliwość późniejszej odsprzedaży. Właśnie dlatego dwie identyczne karty w stanie fizycznie podobnym mogą być różnie wyceniane po gradingu, jeśli znajdują się w slabach różnych firm.
9. Najbardziej praktyczny model decyzji
Przed wysłaniem karty warto odpowiedzieć sobie na siedem pytań: 1. Ile karta jest warta raw? 2. Ile kosztuje pełny proces gradingu? 3. Ile jest warta przy potencjalnym 8, 9 i 10? 4. Jakie jest moje realne prawdopodobieństwo uzyskania każdej oceny? 5. Czy karta ma wysoką płynność po gradingu? 6. Czy chcę ją sprzedać, czy zachować? 7. Czy grading ma dla mnie wartość kolekcjonerską niezależnie od ceny? Dopiero po odpowiedzi na wszystkie siedem pytań podejmowałbym decyzję.
Można zastosować własny system punktowy. Centering: 0–2 pkt. Corners: 0–2 pkt. Edges: 0–2 pkt. Surface: 0–3 pkt. Potencjał rynkowy: 0–1 pkt. Wynik 9–10 oznacza kartę bardzo interesującą do dalszej analizy, 7–8 kartę wymagającą ostrożnej kalkulacji, 5–6 kartę raczej kolekcjonerską niż inwestycyjną, a poniżej 5 punktów kartę, której grading najczęściej nie będzie miał uzasadnienia finansowego. To nie jest oficjalna skala żadnej firmy gradingowej. Jest to autorski model decyzyjny, którego największą zaletą jest zmuszenie kolekcjonera do chłodnej oceny zamiast kierowania się emocją.
Własny wniosek TCG24.pl
Grading kart TCG najlepiej rozumieć nie jako konkurs na zdobycie magicznej „10”, ale jako proces zamiany niepewnej, surowej karty w zweryfikowany i standaryzowany przedmiot kolekcjonerski. Największy błąd polega na tym, że kolekcjoner kupuje kartę, patrzy na nią przez kilka sekund i myśli: „wygląda jak PSA 10”. Profesjonalne podejście powinno wyglądać odwrotnie: najpierw analiza, później prawdopodobieństwo wyniku, następnie kalkulacja kosztów i dopiero na końcu decyzja o wysłaniu. Warto również zapamiętać, że grading nie tworzy jakości, której wcześniej nie było.
On ją dokumentuje, klasyfikuje i zamyka w formie, którą rynek potrafi łatwiej porównać. Dlatego najlepszą kartą do gradingu nie jest zawsze najdroższa karta w kolekcji. Często jest nią karta, w której różnica pomiędzy stanem raw a wysokim grade’em jest na tyle duża, że rekompensuje koszt, ryzyko i czas całej operacji. Jeżeli kupujemy kartę za 500 zł i wydajemy kolejne 150 zł na przygotowanie, grading i logistykę, nie możemy myśleć „mam kartę za 500 zł i teraz zrobię z niej kartę za 1000 zł”. Powinniśmy myśleć: „mam inwestycję za 650 zł, której wynik może wynieść 450, 700 albo 1100 zł w zależności od oceny”. Ta zmiana sposobu myślenia jest moim zdaniem najważniejszą różnicą między przypadkowym wysyłaniem kart do gradingu a świadomym podejściem kolekcjonera. Grading ma największą wartość wtedy, gdy nie jest decyzją emocjonalną, lecz końcowym etapem dobrze przeprowadzonej selekcji.
Rafał Górski – założyciel TCG24.pl, kolekcjoner i gracz TCG z ponad 8-letnim stażem. Specjalizuje się w rynku Pokémon TCG oraz Magic: The Gathering. Przeprowadził ponad 300 udanych transakcji na międzynarodowych giełdach kart i osobiście wysłał dziesiątki kart do gradingu w PSA oraz BGS. Na TCG24.pl odpowiada za analizy rynkowe, weryfikację oryginalności oraz poradniki dla początkujących i zaawansowanych graczy
